Buenos Aires’te, 6 Ekim akşamı bir futbolcu milli takımına veda ederken ekranların karşısında onu izleyen insanlar ağlıyordu.
Lionel Messi’nin vedasını stadyum yakınındaki alanda izleyen taraftarların yüzlerinde hem gülümseme hem gözyaşı vardı. Bir insanın kariyeri sona eriyordu ve onu izleyenlerin de yaşamlarından yıllar geçiyordu.
Hiç tanımadığımız birinin vedasında neden ağlarız? Birlikte yaşamadığımız hâlde onunla paylaştığımızı hissettiğimiz şey nedir? Belki bir golün sevincini kiminle yaşadığımızı, o gün nerede olduğumuzu, artık yanımızda olmayan birini hatırlarız. Sahadan ayrılan bir futbolcudur ama vedanın bizde dokunduğu yer yalnızca futbol değildir.
Gözyaşı, birbirinden çok farklı yaşamları aynı duygunun çevresinde buluşturabilir. Homeros bunu yüzyıllar önce, bir savaşçının çadırında anlatmıştı.
Troya Kralı Priamos bir gece gizlice Akhilleus’un çadırına girdi. Karşısındaki adam, oğlu Hektor’u öldürmüş, bedenini savaş arabasının arkasında sürüklemişti. Yaşlı kral, oğlunun cesedini geri alabilmek için diz çöktü ve onu kendi babasını hatırlamaya çağırdı.
Priamos Hektor’u, Akhilleus ise öldürülen dostu Patroklos’u ve uzaktaki babasını düşündü. Birbirlerinden nefret etmeleri gereken iki adam, aynı çadırda farklı kayıplar için ağladı. Homeros, savaşın durduramadığı şeyi birkaç damla gözyaşına yaptırdı: İki düşman, birbirlerinin yüzünde yeniden insanı gördü.
İlyada savaşın destanıdır ama kahramanları yalnızca kılıç kullanmaz, ağlarlar da. Üstelik bunu erkekliklerinden bir şey eksileceğinden korkmadan yaparlar. Akhilleus ağlar, Priamos ağlar, orduların önünde yürüyen krallar ve savaşçılar kayıplarının ardından gözyaşı döker. Bugünün birtakım “güçlü erkek” tariflerini Homeros’un kahramanlarına anlatsak herhâlde biraz şaşırırlardı. Peki insan neden ağlar?
Gözyaşlarının öncelikle son derece sıradan bir görevi vardır. Göz yüzeyini nemli tutan bazal gözyaşları korneayı besler, gözkapaklarının rahatça hareket etmesini sağlar. Soğan doğrarken, dumanlı bir odada veya göze yabancı bir cisim kaçtığında salgılanan refleks gözyaşlarıysa tahriş edici etkene karşı savunma oluşturur.
Bunların ikisi de anlaşılır. Asıl bilmece, ortada ne soğan ne duman varken başlayan üçüncü türdür: Duygusal gözyaşları.
Birçok hayvanın gözü yaşarır. Ancak üzüntü, sevinç, özlem veya kavuşma nedeniyle gözyaşı dökme, bugünkü bilgilerimize göre insanda açık biçimde gösterilmiş ayrı bir davranıştır. Köpeklerin sahipleriyle yeniden buluştuklarında gözyaşı miktarının artabildiğini bildiren ilginç çalışmalar var. Yine de bir köpeğin sevincinden ağladığını söylemekle, gözyaşı salgısında ölçülebilir bir artış saptamak aynı şey değil.
Charles Darwin de gözyaşlarıyla yakından ilgilenmişti. 1872’de yayımladığı “İnsan ve Hayvanlarda Duyguların İfadesi” isimli kitabında bebekleri, çocukları ve yetişkinleri gözlemledi; farklı toplumlarda ağlama alışkanlıklarını araştırdı. Çocukların uzun süre çığlık atarken göz çevresindeki kasları kuvvetle kasmasının, gözyaşı bezlerinin uyarılmasıyla ilişkili olabileceğini düşündü. Ona göre duygusal ağlama başlangıçta kendi başına özel bir amaç taşımayan, başka bedensel tepkilerin yanında ortaya çıkmış ikincil bir sonuçtu.
Doğal seçilimin büyük açıklayıcısı, insanın yanağından süzülen o küçük damlada kesin bir amaç bulamamıştı.
Modern bilim ise gözyaşına yalnızca ağlayan kişinin içinden değil, karşısındaki insanın gözünden de bakıyor. Bir yüzdeki gözyaşı o yüzü daha üzgün, savunmasız ve yardıma muhtaç gösterebiliyor. Gözlemleyenin empati duymasını, yaklaşmasını ve destek verme isteğini artırabiliyor. Belki de gözyaşının asıl işlevlerinden biri, içeride yaşananı dışarıdaki insana görünür kılmaktır.
Bebek, gereksinimlerini kelimelerle anlatamadığı için sesli biçimde ağlar. Yetişkin ise çoğu zaman konuşabilecek durumdadır ama bazı duygular dile sığmaz. Cenazede, düğünde, yıllar sonra yaşanan bir kavuşmada veya bir müzik parçasının ortasında dökülen yaşlar aynı şeyi söylemez. Yine de hepsinde ortak bir anlam bulunabilir: Şu anda yaşadığım şey, tek başıma taşıyabileceğimden daha büyük.
Ağlamanın insanı rahatlattığı da kesin değildir. Gözyaşlarının “toksinleri bedenden attığı” yönündeki popüler açıklamalar sağlam bilimsel kanıta dayanmıyor.
Toplumların kimin ağlamasına izin verdiği önemlidir. Çocuğa “ağlama”, erkeğe “güçlü ol”, kadına ise kimi zaman “yine duygusallaştın” denir. Yöneticinin gözyaşı samimiyet, rakibininki zayıflık sayılabilir. Aynı fizyolojik damla, sahibine göre farklı siyasi ve kültürel anlamlar kazanır.
Priamos ile Akhilleus’un gözyaşları savaşı bitirmedi. Ölenleri geri getirmedi, tarafları barıştırmadı. Ancak öfkeye kısa bir ara verdirdi. Akhilleus, Hektor’un bedenini babasına teslim etti, Priamos da oğlunu gömebildi.
Belki gözyaşı dünyayı değiştirmez ama karşımızdakinin acısını bir anlığına görünür kılar. Bazen uygarlık dediğimiz şey de tam orada başlar: Başkasının gözyaşını, yalnızca yüzündeki bir ıslaklık olarak görmediğimiz yerde.






