Tele1, ardından Halk TV, T24; şimdi de Sözcü TV. Bir ülkede muhalif medya neden sistematik biçimde susturulmak istenir?
Yanıt basit: Toplumsal rıza üretme kabiliyetini yitiren iktidar, elindeki bütün gücü farklı sesleri bastırmak için kullanır. Çünkü artık toplumu ikna edemediği yerde, gerçeğin duyulmasını engellemeye çalışır.
Bu, otokratik rejimlerin tipik davranış biçimidir.
Gazetecilerin tek tek tutuklanması, haklarında soruşturmalar açılması, haberlerine erişim engeli getirilmesi bir aşama. Medya kuruluşlarının doğrudan hedef alınması, yayın yapamaz hale getirilmesi ise başka bir aşama. Artık yalnızca gazeteci değil, gazeteciliğin kendisi hedef tahtasındadır.
Üstelik bu yöntemler Türkiye’ye özgü değil. Dünyada benzer süreçlerden geçmiş, bağımsız medyayı susturmak için devletin bütün olanaklarını seferber etmiş pek çok iktidar var. Şöyle bir taradım.
Rusya’da Putin yönetimi, Ukrayna’nın işgalinden hemen sonra savaşla ilgili resmi açıklamaların dışına çıkan haberleri hedef aldı. Bağımsız televizyon Dozhd’un ve Echo of Moscow radyosunun erişimi engellendi. Novaya Gazeta yayınlarını durdurmak zorunda kaldı, ardından lisansını kaybetti. Çok sayıda gazeteci ülkesini terk ederek yayıncılığa dışarıdan devam etti.
Macaristan’da Viktor Orbán farklı bir yöntem izledi. Medyayı yalnızca yasaklamak yerine ekonomik ve siyasal araçlarla dönüştürdü. Gazeteler kapatıldı, televizyonlar ve haber siteleri hükümete yakın sermaye gruplarının kontrolüne geçti. Devlet reklamları bir ödüllendirme ve cezalandırma aracına dönüştü. Yüzlerce medya kuruluşu aynı siyasi çizgide buluşturuldu.
Hindistan’da Narendra Modi döneminde eleştirel yayın kuruluşları vergi incelemeleri ve mali soruşturmalarla karşılaştı. BBC’nin ofislerine baskınlar düzenlendi. NewsClick gazetecileri terörle mücadele yasaları kapsamında soruşturuldu.
Ülkeler farklı, yöntemler farklı. Ama ortak bir özellik var: Gazetecilik faaliyetinin, hukuki ve idari mekanizmalar kullanılarak giderek daha riskli, daha maliyetli, hatta sürdürülemez hale getirilmesi.
Ve bütün bunların bir de görünmeyen sonucu var: Otosansür. Bir gazeteciye yapılan müdahale, diğerlerine de neyi yazmamaları gerektiğini hatırlatıyor.
İşte asıl soru bu. Çünkü dünyanın başka ülkelerinde bu baskıların her zaman iktidarların istediği sonucu vermediğini de görüyoruz. Macaristan’da Orbán, 16 yılın ardından Nisan 2026 seçimlerini kaybetti. Üstelik medya alanının büyük bölümü hükümet yanlısı kuruluşların kontrolündeyken. Nasıl oldu?
Telex, 444.hu, Direkt36, Partizán gibi bağımsız yayınlar bütün baskılara rağmen ayakta kalmayı başardı. Okurların bağışları, abonelikler ve dijital yayıncılık, devletin ekonomik baskısını aşmanın araçlarına dönüştü. Muhalefet ise hükümetin kontrolündeki geleneksel medyaya bağımlı kalmadan sosyal medya ve doğrudan halk buluşmalarıyla seçmene ulaşmaya çalıştı.
Ama yalnızca bunlar değil. Péter Magyar’ın Tisza Partisi, ekonomik sıkıntıları, yolsuzluk iddialarını ve değişim talebini geniş kesimlere hitap eden bir siyasal alternatife dönüştürebildi. Seçime katılım yüzde 80’e yaklaştı. Polonya’da da benzer bir süreç yaşandı. Sekiz yıl boyunca kamu yayıncılığını siyasi etkisi altına alan Hukuk ve Adalet Partisi, 2023 seçimleri sonrasında iktidarı kaybetti. Bağımsız medya kuruluşları ayakta kalmıştı. Ama değişimin asıl belirleyicilerinden biri, muhalefetin farklı kesimlerinin ortak bir hükümet alternatifi oluşturabilmesi ve özellikle kadınların, gençlerin, kentli seçmenlerin sandığa yönelmesiydi. Bir başka örnek, Slovakya. 1998’de Vladimír Mečiar iktidarına karşı yalnızca muhalefet partileri değil, sivil toplum örgütleri de harekete geçti. Gençleri sandığa çağıran kampanyalar düzenlendi, medya yayınları izlendi, seçim gözlemcileri örgütlendi. Muhalefetin siyasal mücadelesiyle toplumun örgütlenmesi birbirini tamamladı.
Sırbistan’da ise Milošević yönetiminin ağır medya baskılarına rağmen bağımsız yerel radyolar, öğrenci hareketleri ve muhalefet örgütleri ayakta kaldı. 2000 seçimlerinin sonuçları kabul edilmeyince kitlesel protestolar başladı. Sonunda Milošević iktidardan uzaklaştırıldı. Bütün bu örneklerin ortak bir dersi var. Bağımsız gazetecilik gerçeği görünür kılıyor. Ancak o gerçeğin toplumsal değişime dönüşmesi, örgütlü bir toplumun varlığına, dayanışmasına ve siyasal alternatif yaratabilme gücüne bağlı. Çünkü basın özgürlüğü yalnızca gazetecilerin meselesi değil. Bir toplumun kendi geleceği hakkında bilgi sahibi olma, tartışma ve karar verme hakkı.
Şimdi yeniden Türkiye’ye dönelim. Bir yanda bağımsız medya üzerindeki baskılar ağırlaşıyor. Diğer yanda siyasal muhalefet de çeşitli yöntemlerle kuşatılıyor. Seçilmiş siyasetçiler, gazeteciler, sivil toplum örgütleri giderek daralan bir hareket alanıyla karşı karşıya.
Peki bu kuşatma, yalnızca bir savunma refleksi mi yaratacak? Yoksa daha geniş bir toplumsal hareketin başlangıcına mı dönüşecek?
YENİ Parti ilk kurultayını gerçekleştirdi. Farklı alanlardan isimleri bir araya getirdi. Şimdi Sözcü TV’ye yönelik müdahaleye karşı büyük bir yürüyüş düzenlemeye hazırlanıyor. Bunlar önemli. Ancak mesele yalnızca bir televizyon kanalına sahip çıkmak ya da bir protesto yürüyüşü düzenlemek değil. Basın özgürlüğü talebini, toplumun demokrasi, adalet, geçim ve gelecek kaygılarıyla buluşturabilmek. Çünkü insanların büyük bölümü için hayat pahalılığı, barınma, eğitim ve sağlık sorunları gündelik yaşamın en yakıcı gerçekleri. Bağımsız gazeteciliğin susturulması, aynı zamanda bu sorunların nedenlerinin, sorumlularının ve çözüm yollarının özgürce tartışılmasının engellenmesi demek.
Dünyadaki başarılı örnekler, muhalefetin yalnızca iktidarın yanlışlarını sıralayarak değil, topluma inandırıcı bir gelecek önererek güçlenebildiğini gösteriyor. Burada bağımsız medyaya da muhalefete de önemli görevler düşüyor. Tabii bu görevler aynı değil. Gazeteciliğin işi bir partiyi iktidara taşımak değil; kim iktidarda olursa olsun gerçeğin peşinden gitmek. Siyasetin görevi ise toplumun taleplerini örgütlemek, ortak hedefler yaratmak ve değişimi mümkün kılmak.
Peki Türkiye’de bu iki alan, birbirinin bağımsızlığını koruyarak demokratik bir değişimin koşullarını güçlendirebilir mi? Asıl mesele bu. Çünkü otoriterleşme yalnızca iktidarların gücünden beslenmez. Toplumun dağınıklığından, umutsuzluğundan ve birlikte hareket edememesinden de güç alır.
Ve tarih bize şunu gösteriyor: Baskı karşısında sessiz kalmamak önemli. Ama asıl değişim, itirazın örgütlü bir toplumsal iradeye dönüşmesiyle mümkün oluyor.


