“Kulağını adeta dünya istencinin kalp karıncığına yaslamış, varoluşa duyulan azgın arzunun, gürüldeyen bir ırmak veya ip gibi akan narin bir dere olarak buradan dünyanın tüm damarlarına aktığını duyumsayan bir insan, birdenbire tuzla buz olmamalı mıdır?”
Düşünce tarihinin ve edebiyatın en seçkin eserleri arasında yer alan “Tragedyanın Doğuşu”nda Nietzsche’yi anlama girişimine niyet eden kişi onun yukarıdaki ifadelerini, “tuzla buz olma” metaforunu dikkate almalıdır. Metnin ilk sayfalarından itibaren “kulağını dünya istencinin kalp karıncığına yaslayan” okur, “varoluşa duyulan azgın arzunun” yarattığı dalgalarla, okuma becerisi olduğu halde anlayış limanına bir türlü yaklaşamadığını görüp bir kaosa doğru sürüklendiğini çok geçmeden anlayacaktır. Cesaretini toplayıp devam ettiğinde anlama yetisinin tüm kategorilerinden kaçmayı başaran sayfalar önce bir gerilime ardından düş yetisinde yaşanan bir sarhoşluğa neden olacaktır. Ve içten içe soracaktır: Nedir bu sarhoşluk?
Nietzsche, “Güç İstenci”nde sarhoşluktan söz ederken şöyle der:
“Zaman ve mekân hissi değişmiştir, olağanüstü mesafeler incelenmiş ve adeta ilk kez anlaşılmıştır. Vizyon, daha büyük kitlelere ve enginliklere yayılmıştır. Organlar, oldukça küçük ve fani olan birçok şeyi anlamak üzere inceltilmiştir.”
Zaman ve mekân hissini değiştiren bu inceltilmiştir ki kişiyi profan olanın sınırında duran bir eşiğe getirir, eşiğin öte yanında sanatsal olanın kaynağı tüm görkmeiyle okuru seyretmekte, okur uzaklardan sesi gelen o müziği işitmek için kulağını, “istencin kalp karıncığına” yaslanmaktadır. Tuzla buz olup olmayacağı henüz belli olmayan bu kişi belki her şeyden önce metnin sanat derken neyi kastettiğine dikkat kesilmelidir.
Sanat, bireyin kişisellik-üstü bir kutsanışıdır. Sanat, yay kırılmasın diye var olandır:
“Yaşamın yasalarının idrak edilmesi ne kadar zorlaşırsa, söz konusu basitleştirme görüntüsünü o kadar tutkuyla arzularız, yalnızca saniyeler içinde bile olsa şeylerin genel bilgisiyle, bireyin zihinsel-ahlaki yetisi arasındaki gerilim de bir o kadar artar. Yay kırılmasın diye vardır sanat.”
Sanat, yaşamın trajik gerilimi karşısında insanın yegâne sığınağıdır. Yunanlılar da öyle yapmamış mıydı? Onlar, dikenli çalılıklarda güller açtırmış ve böylece varoluşun dehşetli yüzüne sanatsal bir örtü sermişlerdi.
“Tragedyanın Doğuşu”nda bir sayfadan öbür sayfaya savrularak kendini eşiğe taşıyan okur işittiği müziğin nereden geldiğini anlamaya çalışırken belki de önünde duran eşiğin tam da sözü edilen o örtü olduğunu düşünebilir. Belki de örtünün ötesinde olası dehşet, acının ta kendisi ve kaos onu bekliyordu. Ne demişti Kral Midas Silenos’a:
“Zavallı, bir günlük ömürlü tür, rastlantının ve kederin çocukları, duymamanın senin için en hayırlısı olduğu şeyi söylemeye niye zorlarsın beni? En iyi şey senin için tamamen ulaşılmazdır; doğmamış olmak, var olmamak, hiç olmak. En iyi ikinci şey senin içindir – en kısa zamanda ölmek.”
İnsan eliyle yazılmış bu yapıt okura var olamamaya ilişkin bir deneyim sunamasa da onu sürekli bir gerilimde tutmayı başarmaktadır. “Tragedyanın Doğuşu”nda okur, bir taraftan anlama yetisinin çaresizliğiyle metni takip etmeyi bir an önce bırakmak isterken diğer yandan o tam bunu yapacakken karşısına çıkan büyülü bir cümlenin estetik sarhoşluğunda metne sıkıca sarılmaktadır.
Yaşamın trajik gerilimi karşısında yegâne sığınağın sanat olduğunu unutmamız dileğiyle…
