İzmir Barosu Çocuk Hakları Merkezi Yürütme Kurulu Üyesi Avukat Merve Oktay Yaman, Türkiye’de çocuk haklarının korunmasına yönelik mevcut yasal düzenlemelerin uygulamada yeterince karşılık bulmadığını söyledi. Anayasa, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu başta olmak üzere mevcut mevzuatın önemli güvenceler içerdiğini belirten Yaman, asıl sorunun düzenlemelerin çocukların yaşamına yansıtılamaması olduğunu kaydetti.
Kurumlar arasındaki koordinasyon eksikliği, koruyucu ve önleyici hizmetlerin yetersizliği, uzman personel ve kaynak eksikliğinin çocukların korunmasını güçleştirdiğini ifade eden Yaman, “Bugün en büyük sorunumuz, hakların kâğıt üzerinde tanınmış olmasına rağmen uygulamada aynı etkinlikle korunamamasıdır. İhtiyacımız yalnızca yeni kanunlar çıkarmak değil; mevcut mevzuatın etkin uygulanmasını sağlayacak, denetlenebilir ve hesap verebilir bir çocuk koruma politikası oluşturmaktır” diye konuştu.
Türkiye’nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin gereklerinin yalnızca yasal düzenlemeler üzerinden değerlendirilemeyeceğini dile getiren Yaman, sözleşmenin ayrımcılık yasağı, çocuğun üstün yararı, yaşama ve gelişme hakkı ile çocuğun görüşünün dikkate alınması olmak üzere dört temel ilkeye dayandığını hatırlattı.
Çocuğun üstün yararının bütün kamu politikalarının merkezinde olması gerektiğini vurgulayan Yaman, “Çocuğun üstün yararı, yalnızca mahkeme kararlarında kullanılan bir hukuki kavram değil; bütçeden eğitim politikasına, sosyal hizmetlerden adalet sistemine kadar bütün kamu politikalarının temel ölçütü olmalıdır” dedi.
Çocukların yaşam, eğitim, sağlık ve güvenlik hakları bakımından karşı karşıya olduğu ihlallerin birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini belirten Yaman, çocuk yoksulluğunun diğer hak ihlallerini de derinleştirdiğini söyledi. TÜİK'in 2025 verilerine göre 0-17 yaş grubundaki çocukların yüzde 36,8'inin yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında bulunduğunu aktaran Yaman, yoksulluğun çocukların beslenmesini, sağlık hizmetlerine erişimini, eğitim hayatını ve sosyal gelişimini doğrudan etkilediğini kaydetti.
Çocuk işçiliğinin de önemli bir hak ihlali olduğunu belirten Yaman, çocukların eğitim çağında çalışmak zorunda kalmasının ve özellikle tehlikeli işlerde bulunmasının yaşam, sağlık ve eğitim haklarını ihlal ettiğini söyledi. Fiziksel, psikolojik ve cinsel istismar, akran zorbalığı, okulda ve aile ortamında şiddet ile dijital ortamlardaki risklerin de çocukların güvenliğini tehdit ettiğini ifade eden Yaman, “Bir çocuğun yeterli beslenememesi, güvenli bir eğitim ortamına ulaşamaması veya yoksulluk nedeniyle eğitimini bırakmak zorunda kalması da çocuk hakları meselesidir” diye konuştu.
Çocuk istismarı ve ihmali vakalarında hukuki sürecin kolluk, savcılık, sağlık kuruluşları, sosyal hizmet birimleri ve mahkemeler aracılığıyla yürütüldüğünü belirten Yaman, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında çocuklar hakkında danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirleri alınabildiğini hatırlattı.
Cinsel istismar şüphesi bulunan çocuklar bakımından Çocuk İzlem Merkezleri ve adli görüşme odalarının önemli işlevler üstlendiğini kaydeden Yaman, buna karşın uygulamada çocuğun birden fazla kez ifade vermek zorunda kalabildiğine dikkat çekti.
Yaman, “Kanuni düzenlemelere rağmen uygulamada çocuğun istismar sonrasında birden fazla kez ifade vermek zorunda kalması ve farklı kurumlarda yaşadıklarını tekrar tekrar anlatması, çocuğun yeniden örselenmesine, yani ikincil mağduriyete neden olabiliyor” dedi.
Mağdur çocuğun korunmasının yalnızca failin cezalandırılmasıyla tamamlanamayacağını vurgulayan Yaman, çocuğun güvenliğinin sağlanması, psikolojik iyileşme sürecinin desteklenmesi, eğitim hayatının devam ettirilmesi ve yeniden mağdur edilmesinin önlenmesi gerektiğini söyledi.
Çocukların şiddetten korunmasında kurumlar arası koordinasyonun ve erken müdahalenin önemine işaret eden Yaman, öğretmenlerin, sağlık çalışanlarının, sosyal hizmet uzmanlarının ve kolluk görevlilerinin birlikte hareket etmesi gerektiğini belirtti. Çocuğun davranışlarındaki değişikliklerin, okula devamsızlığının, içine kapanmasının veya fiziksel belirtilerinin bir risk işareti olabileceğini ifade eden Yaman, koruma kararlarının yalnızca verilmesinin değil, uygulanıp uygulanmadığının da düzenli olarak denetlenmesi gerektiğini kaydetti.
Okullarda ücretsiz ve sağlıklı bir öğün yemek uygulamasının temel çocuk hakları kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini söyleyen Yaman, Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin sağlık, yeterli yaşam standardı ve eğitim hakkına ilişkin maddelerini hatırlattı.
Yaman, “Yeterli ve dengeli beslenemeyen bir çocuğun derse odaklanmasını, öğrenme sürecine etkin katılmasını ve sağlıklı gelişimini beklemek gerçekçi değildir. Okul yemeği uygulaması, ailelerin ekonomik durumuna göre belirli çocuklara sunulan geçici bir destek olmamalıdır. Devlet okullarında bütün çocukları kapsayan, besin değerleri bilimsel ölçütlere göre belirlenmiş, düzenli ve sürdürülebilir bir ücretsiz öğün programı oluşturulmalıdır” diye konuştu.
Çocuk işçiliğiyle mücadelede mevcut mevzuatın tek başına yeterli sonuç vermediğini belirten Yaman, sorunun yoksulluk, ailelerin ekonomik güçlükleri, eğitimden kopuş, kayıt dışı istihdam ve denetim eksikliğiyle bağlantılı olduğunu söyledi.
Özellikle Mesleki Eğitim Merkezleri (MESEM) kapsamında eğitim gören çocukların iş sağlığı ve güvenliği, çalışma süreleri ve fiilen yaptıkları işlerin titizlikle denetlenmesi gerektiğini vurgulayan Yaman, “Mesleki eğitim, çocuğun meslek edinme hakkını destekleyen bir araç olmalı; çocukların ucuz iş gücü olarak kullanılmasının bir gerekçesine dönüşmemelidir” dedi.
Çocuk işçiliğiyle mücadelenin yalnızca işverenlere yaptırım uygulanmasıyla sınırlı kalmaması gerektiğini kaydeden Yaman, ailelere sosyal destek sağlanması, zorunlu eğitimin etkin biçimde takip edilmesi ve çocukların eğitim sisteminde tutulmasını sağlayacak politikaların hayata geçirilmesi gerektiğini ifade etti.
Çocukların sosyal medyada siber zorbalık, çevrim içi cinsel istismar, kişisel verilerin izinsiz kullanılması ve dijital manipülasyon gibi risklerle karşı karşıya kaldığını belirten Yaman, mevcut yasal düzenlemelerin çocukların dijital ortamlardaki özel ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde geliştirilmesi gerektiğini söyledi.
Dijital platformlara çocukların güvenliğini sağlama konusunda açık ve bağlayıcı yükümlülükler getirilmesini isteyen Yaman, çocukların kişisel verilerinin işlenmesinde yüksek koruma standartlarının uygulanması, davranışsal reklamcılık ve manipülatif algoritmik uygulamaların sınırlandırılması gerektiğini kaydetti.
Yapay zekâ teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla çocukların fotoğraflarının izinsiz kullanılması ve sahte görüntüler oluşturulması gibi risklerin de arttığına dikkat çeken Yaman, 18 Ağustos 2026 tarihinde yayımlanan 7593 sayılı Kanun'la getirilen değişikliklerin çocuk hakları bakımından da değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.
Çocukları dijital risklerden korurken mahremiyetlerinin ortadan kaldırılmaması gerektiğini vurgulayan Yaman, “Çocuğu dijital dünyanın risklerinden korumak isterken onu sürekli gözetim altında tutulan bir bireye dönüştürme riskiyle karşı karşıya değil miyiz?” diye sordu.
Çocukların dijital dünyadan dışlanmaması gerektiğini de ifade eden Yaman, “Çocuğu korumak adına çocuğun mahremiyetini ortadan kaldıran bir yaklaşım benimseyemeyiz. Çocukların dijital dünyada hem güvende hem de özgür olabilecekleri bir hukuki sistem kurmak zorundayız” dedi.
Suça sürüklenen çocuklara ilişkin adalet sisteminin temel amacının cezalandırmadan önce çocuğun gelişimsel özelliklerini ve içinde bulunduğu sosyal koşulları değerlendirmek olması gerektiğini belirten Yaman, çocuğun suç teşkil eden bir fiil gerçekleştirmesinin onun korunma hakkını ortadan kaldırmayacağını söyledi.
18 Ağustos 2026 tarihli 7593 sayılı Kanun'la çocuklara ilişkin ceza mevzuatında yapılan değişikliklere de değinen Yaman, bazı suçlar bakımından cezaların artırılmasının tek başına suçun önlenmesini sağlamayacağını ifade etti.
Yaman, “Çocuk adalet sisteminde bireyselleştirilmiş değerlendirme, sosyal inceleme raporları, psikososyal destek, eğitim ve rehabilitasyon hizmetleri, özgürlüğü kısıtlayıcı tedbirlerin son çare olarak uygulanması ve çocuğun topluma yeniden kazandırılması esas alınmalıdır” diye konuştu.
Çocukların suça sürüklenmesini önlemek için riskler ortaya çıkmadan harekete geçen bir sosyal politika anlayışına ihtiyaç olduğunu kaydeden Yaman, okul terklerinin önlenmesi, çocuk yoksulluğuyla mücadele, ailelerin desteklenmesi ve psikolojik danışmanlık hizmetlerinin yaygınlaştırılmasının önemine dikkat çekti.
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü kapsamında Türkiye'de acilen atılması gereken üç temel adım bulunduğunu belirten Yaman, ilk olarak bütüncül ve etkin bir çocuk koruma sisteminin oluşturulması gerektiğini söyledi. İkinci olarak çocuk yoksulluğu ve ekonomik sömürüyle mücadele kapsamında ücretsiz okul yemeği uygulamasının yaygınlaştırılması ve çocuk işçiliğine karşı denetimlerin güçlendirilmesi gerektiğini ifade etti.
Üçüncü adımın ise çocuk adaleti ve dijital çocuk hakları alanında çağın ihtiyaçlarına uygun hukuki güvencelerin oluşturulması olduğunu kaydeden Yaman, sözlerini şöyle tamamladı:
“Çocuk hakları, yalnızca 20 Kasım'da hatırlanması gereken haklar değildir. Bir ülkenin çocuklara yaklaşımı, o ülkenin hukuk devleti olma niteliğini, adalet anlayışını ve geleceğe bakışını gösterir. Çocukların haklarını korumak bir tercih değil, devletin hukuki yükümlülüğü ve toplumun ortak sorumluluğudur. Biz çocuklara nasıl bir bugün sunuyorsak, aslında ülkenin yarınını da öyle şekillendiriyoruz.”


